Kerndoelen basisonderwijs: wat zijn het en hoe gebruik je ze?

Kerndoelen vormen het wettelijke kader voor wat leerlingen op de basisschool moeten leren. Met de geactualiseerde versie zijn ze opnieuw opgebouwd: per leergebied, met een vaste structuur en met bewust meer ruimte voor schooleigen keuzes. In dit overzicht lees je wat de kerndoelen voor het basisonderwijs zijn, hoe ze in elkaar zitten en hoe je er als team mee aan de slag gaat.

Wat zijn kerndoelen?

Kerndoelen beschrijven wat scholen hun leerlingen aan het einde van de basisschool minimaal moeten aanbieden. Het zijn geen meetlatten en geen toetsbare eindniveaus, maar inhoudelijke streefdoelen voor het onderwijs. Iedere school in Nederland is wettelijk verplicht om aan de kerndoelen te werken, maar mag zelf bepalen hoe.

Dat onderscheid is belangrijk. De kerndoelen zeggen wat aan bod komt, niet hoe. Welke methode je gebruikt, hoeveel uren je per leergebied inroostert en welke didactische keuzes je maakt, is aan de school en aan jou als leerkracht. De kerndoelen geven de gezamenlijke ondergrens.

De geactualiseerde kerndoelen vervangen de oude versie die voor een groot deel uit 1998 dateerde. Ze zijn gemaakt door vakontwikkelteams van SLO, op verzoek van het ministerie van OCW, in samenspraak met leerkrachten, vakdidactici en wetenschappers.

Welke leergebieden zijn er in het basisonderwijs?

De kerndoelen voor het basisonderwijs zijn georganiseerd in negen leergebieden. Elk leergebied heeft een eigen set kerndoelen met een eigen opbouw. Hieronder een korte introductie per leergebied, met een link naar het volledige overzicht.

• Nederlands: taal als basis voor leren en samenleven. Mondelinge taal, lezen, schrijven en taalbeschouwing komen hier samen.
• Rekenen en wiskunde: getallen, verhoudingen, meten, meetkunde en verbanden. De nadruk ligt op redeneren en toepassen, niet alleen op kale rekenvaardigheid.
• Burgerschap: de school als democratische oefenplaats, basiswaarden van de rechtsstaat en betrokkenheid bij de samenleving.
• Digitale geletterdheid: het nieuwe leergebied dat ICT-basisvaardigheden, mediawijsheid, informatievaardigheden en computational thinking samenbrengt.
• Mens en maatschappij: aardrijkskunde, geschiedenis en economische en sociale verschijnselen. Leerlingen leren hun eigen wereld begrijpen in tijd en ruimte.
• Mens en natuur: biologie, natuur- en scheikunde, techniek en duurzaamheid. Hier leren leerlingen onderzoeken en ontwerpen.
• Moderne vreemde talen, Engels: luisteren, lezen, gesprekken voeren, spreken en schrijven in een vreemde taal.
• Kunst en cultuur: jezelf uitdrukken in beeld, muziek, dans, drama en cultureel erfgoed verkennen.
• Bewegen en sport: bewegen als brede ontwikkeling, samen spelen en een actieve leefstijl.

Bekijk alle leergebieden en kerndoelen voor het primair onderwijs in een overzicht.

Hoe is een kerndoel opgebouwd?

De geactualiseerde kerndoelen hebben een vaste structuur. Elk leergebied begint met een kernzin: een zin die in grote lijnen beschrijft waar dit leergebied over gaat. Daaronder staan de doelzinnen, genummerd en voorzien van een letter (bijvoorbeeld 36A, 37B). Elke doelzin beschrijft wat leerlingen leren. Onder de doelzinnen staan de uitwerkingen: concretere aanwijzingen over de inhoud, zonder voor te schrijven hoe je het aanpakt.

Een voorbeeld

Het leergebied kunst en cultuur heeft een kernzin over creatief en cultureel actief zijn. Vervolgens werkt het zich uit in onder andere kerndoel 36A (jezelf uitdrukken in kunst) en kerndoel 37B (kunstzinnig en cultuurhistorisch erfgoed verkennen). Onder elke doelzin staan uitwerkingen, bijvoorbeeld welke disciplines aan bod komen, hoe leerlingen reflecteren op hun werk en hoe ze samenwerken met anderen.

Die gelaagdheid is bewust. Een kerndoel is geen lesplan: het is een richtpunt waarop een team eigen keuzes baseert in het schoolplan en het vakwerkplan.

Wat is er veranderd ten opzichte van de oude kerndoelen?

De geactualiseerde kerndoelen zijn op meerdere punten anders dan de oude versie. Een paar belangrijke verschillen om in je achterhoofd te houden bij de invoering.

Een nieuwe nummering: De oude PO-kerndoelen liepen van 1 tot en met 58, doorgenummerd over alle leergebieden. In de nieuwe versie staat de nummering per leergebied en heeft elke doelzin een letter (bijvoorbeeld 22A, 22B). Dat maakt verwijzen preciezer.

Een eigen leergebied digitale geletterdheid: Dit leergebied bestond niet als zelfstandige set kerndoelen in de oude versie. Met de actualisatie krijgt digitale geletterdheid een vaste plek in het curriculum, naast de bestaande leergebieden.

Burgerschap als zelfstandig leergebied: Burgerschap was eerder onderdeel van oriëntatie op jezelf en de wereld. Nu staat het als eigen leergebied, met vijf kerndoelen en drie domeinen.

Meer ruimte voor schooleigen invulling: De doelzinnen zijn globaler geformuleerd dan veel van de oude kerndoelen. Dat is een bewuste keuze: scholen krijgen ruimte om vanuit hun eigen visie en context invulling te geven aan het curriculum.

Lees de uitgebreide vergelijking in het artikel Nieuwe kerndoelen: wat verandert er precies?

Wat doe je ermee als school?

Een nieuwe set kerndoelen vraagt meer dan een knipoog naar je methode. Een methode kan een goede basis zijn, maar dekt zelden alle kerndoelen even goed af. En de keuze voor een methode is altijd een vertaling van een schoolvisie. Je werkt dus op drie niveaus tegelijk: het schoolplan, het vakwerkplan per leergebied en de uitwerking in de klas.

Een team keek opnieuw naar het schoolplan aan de hand van de geactualiseerde kerndoelen. De leerkrachten van groep 1 en 2 bogen zich over de doorgaande lijn van mondelinge taal in het Nederlands, terwijl de bovenbouw stilstond bij digitale geletterdheid. Niet alles hoefde anders, maar op een aantal plekken bleek dat de methode niet alle kerndoelen even goed afdekt. De keuze viel op een aanvullend programma voor mediawijsheid en op een teambrede afspraak over leesplezier in de hele school.

Zo'n gesprek vraagt tijd, maar levert ook iets op. Het maakt zichtbaar waar je sterk bent, waar gaten zitten en welke keuzes je samen wilt maken. De kerndoelen zijn dan geen extra last, maar een gemeenschappelijke taal om over je onderwijs te praten.

Tips om met de kerndoelen aan de slag te gaan

• Begin bij een leergebied dat speelt: Pak het leergebied waar in je team al beweging op zit. Voor veel scholen is dat digitale geletterdheid of burgerschap. Zo bouw je momentum op voor de andere leergebieden.
• Lees de kernzin hardop: Een kernzin is dichter bij visie dan bij doelen. Lees hem aan het begin van een teamoverleg hardop voor en vraag iedereen: herkennen we dit in ons onderwijs? Het zijn vaak verrassende gesprekken.
• Werk per cluster, niet per kerndoel: Veel leergebieden hebben kerndoelen die nauw samenhangen. Bij rekenen zijn dat bijvoorbeeld getallen en verhoudingen, bij Nederlands lezen en taalbeschouwing. Door per cluster naar je methode te kijken zie je sneller waar je sterk staat.
• Leg vast wat je hebt afgesproken: De kerndoelen zelf zijn algemeen. De vertaling naar jouw school is dat niet. Schrijf in het vakwerkplan op welke keuzes je maakt, met welke materialen je werkt en hoe je de doorgaande lijn organiseert.

Kortom

De kerndoelen voor het basisonderwijs zijn het wettelijke kader voor wat je leerlingen meegeeft, opgebouwd uit negen leergebieden met een vaste structuur van kernzin, doelzinnen en uitwerkingen. De geactualiseerde versie geeft scholen meer ruimte voor eigen keuzes, en vraagt tegelijk om een goed gesprek in het team over wat dat in jullie school betekent. Veel succes met de uitwerking!