Kerndoelen digitale geletterdheid: overzicht voor het basisonderwijs

Digitale geletterdheid is een volledig nieuw leergebied in de geactualiseerde kerndoelen. Voor het eerst krijgen basisscholen een helder kader met negen kerndoelen, verdeeld over twee domeinen. Welke kerndoelen vallen eronder, hoe hangen ze samen en wat betekent dit voor jouw lessen?

Welke kerndoelen horen bij digitale geletterdheid?

Het leergebied digitale geletterdheid voor het primair onderwijs telt negen kerndoelen, verdeeld over twee domeinen: De gedigitaliseerde wereld en Ontwerpen en maken. Hieronder vind je per kerndoel een korte toelichting.

Domein 1: De gedigitaliseerde wereld

Dit domein richt zich op het begrijpen en navigeren van de digitale wereld om ons heen: van het bedienen van apparaten tot het kritisch omgaan met informatie, data en kunstmatige intelligentie.

• Kerndoel 22A: De leerling zet digitale systemen functioneel in. Denk aan het werken met software, het beheren van bestanden en het begrijpen hoe apparaten samenwerken.
• Kerndoel 22B: De leerling navigeert doelgericht in het digitale media- en informatielandschap. Leerlingen leren zoeken, bronnen beoordelen en doorhebben wanneer informatie gestuurd of gemanipuleerd is.
• Kerndoel 22C: De leerling verkent het gebruik van data en dataverwerking. Van het verzamelen van gegevens tot het trekken van conclusies: leerlingen ontdekken wat data zijn en wat je ermee kunt.
• Kerndoel 22D: De leerling verkent AI. Dit kerndoel gaat over het begrijpen van kunstmatige intelligentie: hoe AI werkt, waar je het tegenkomt en hoe je er kritisch mee omgaat. Lees ook het uitgebreide artikel over kerndoel 22D.
• Kerndoel 24A: De leerling gaat veilig om met digitale systemen, data en privacy. Hier draait het om veilige wachtwoorden, het herkennen van risico's en het beschermen van persoonlijke gegevens.
• Kerndoel 24B: De leerling maakt weloverwogen keuzes in het gebruik van digitale technologie en media. Leerlingen reflecteren op hun schermtijd, online identiteit en de invloed van media op hun zelfbeeld.
• Kerndoel 24C: De leerling verkent hoe digitale technologie, media en de samenleving elkaar wederzijds beïnvloeden. Van het stroomverbruik van datacenters tot de vraag of een robot de leerkracht kan vervangen.

Domein 2: Ontwerpen en maken

Dit domein draait om het zelf creëren en bouwen met digitale middelen: van het maken van een filmpje tot het programmeren van een spelletje.

• Kerndoel 23A: De leerling gebruikt passende werkwijzen bij het creëren en gebruiken van digitale producten. Denk aan het maken van een presentatie, infographic of filmpje, met aandacht voor auteursrechten.
• Kerndoel 23B: De leerling programmeert een computerprogramma met behulp van computationele denkstrategieën. Leerlingen leren programmeren met blokgebaseerde talen, maken stappenplannen en testen hun eigen programma's.

Samenhang tussen de kerndoelen

De negen kerndoelen vormen samen een samenhangend geheel. Het domein De gedigitaliseerde wereld legt de basis: leerlingen leren digitale systemen begrijpen en bedienen (22A), informatie zoeken en beoordelen (22B), en data en AI verkennen (22C, 22D). Tegelijkertijd leren ze veilig en verantwoord handelen (24A, 24B) en nadenken over de bredere impact van technologie op de samenleving (24C).

Het domein Ontwerpen en maken bouwt daarop voort. Wie digitale systemen begrijpt (22A) en data kan verwerken (22C), kan die kennis toepassen bij het creëren van digitale producten (23A) en het programmeren (23B). Zo versterken de domeinen elkaar: het ene biedt de kennis, het andere de toepassing.

Bovendien loopt digitale geletterdheid als rode draad door andere leergebieden heen. Een leerling die een onderzoekje doet voor mens en natuur gebruikt zoekvaardigheden uit 22B. Een groepje dat een digitaal verslag maakt voor Nederlands past 23A toe. Die verbindingen maken digitale geletterdheid extra waardevol.

Digitale geletterdheid in de praktijk

Hoe ziet dit er concreet uit in de klas? Hieronder drie voorbeelden uit verschillende domeinen.

Voorbeeld 1: Informatiezoektocht (kerndoel 22B)

De leerlingen van groep 7 onderzoeken of een bericht over een "nieuwe ontdekking" op social media klopt. Ze vergelijken het oorspronkelijke bericht met andere bronnen, controleren wie de afzender is en bespreken klassikaal hoe je nepnieuws herkent. De leerkracht laat ook zien hoe een AI-tool een overtuigend maar onjuist antwoord kan geven.

Voorbeeld 2: Programmeren met een doel (kerndoel 23B)

In groep 6 programmeren leerlingen een quiz in Scratch over de topografie van Nederland. Ze bedenken eerst een stappenplan, verdelen de vragen en maken het programma stap voor stap. Daarna testen ze elkaars quiz en geven feedback. Zo combineren ze programmeren met aardrijkskunde.

Voorbeeld 3: Privacy en veiligheid (kerndoel 24A)

In groep 5 bespreken leerlingen wat er kan gebeuren als je op een link klikt in een mail van een onbekende afzender. Ze oefenen met het herkennen van phishingmails en bedenken samen regels voor veilig internetgebruik. Een leerling stelt voor: "Altijd eerst aan de juf vragen voordat je ergens op klikt."

Wat verandert er ten opzichte van de oude situatie?

Tot nu toe had digitale geletterdheid geen eigen plek in de kerndoelen. Scholen waren wel verplicht om er aandacht aan te besteden (via de wettelijke opdracht rond digitale geletterdheid), maar een concreet kader ontbrak. Elke school vulde het op eigen manier in, of het bleef bij een paar losse lessen over mediawijsheid.

Met de geactualiseerde kerndoelen verandert dat fundamenteel. Digitale geletterdheid is nu een volwaardig leergebied met negen eigen kerndoelen. Dat betekent niet dat er een apart "vak" bij moet komen. De kerndoelen bieden juist ruimte om digitale geletterdheid te verweven met andere leergebieden, maar geven wel een helder kader van wat leerlingen aan het eind van de basisschool moeten kennen en kunnen.

Opvallend is ook de breedte van het leergebied. Het gaat niet alleen om "knoppenkennis" of mediawijsheid, maar ook om data, AI, programmeren en de maatschappelijke impact van technologie. Voor veel scholen zal dat betekenen dat ze hun aanbod op onderdelen moeten uitbreiden of verdiepen.

Tips om met digitale geletterdheid aan de slag te gaan

• Begin met een nulmeting: breng in kaart wat je als school al doet aan digitale geletterdheid. Welke kerndoelen dek je al af met bestaande activiteiten? Waar zitten de gaten? Gebruik de overzichtspagina digitale geletterdheid om de kerndoelen naast je huidige programma te leggen.
• Zoek verbindingen met andere leergebieden: digitale geletterdheid hoeft geen apart blok op het rooster te zijn. Een les over bronnenonderzoek bij wereldorientatie raakt aan kerndoel 22B. Een filmpje maken bij een boekbespreking past bij kerndoel 23A. Door bewust verbindingen te leggen, bespaar je tijd en vergroot je de betekenis.
• Maak het bespreekbaar: de kerndoelen rond veiligheid (24A) en weloverwogen keuzes (24B) lenen zich uitstekend voor klassengesprekken. Vraag leerlingen naar hun eigen ervaringen met schermtijd, games of social media. Juist die gesprekken leveren vaak het meeste op.

Kortom

Digitale geletterdheid heeft met de geactualiseerde kerndoelen een stevige plek gekregen in het basisonderwijs. De negen kerndoelen bestrijken een breed terrein: van het bedienen van apparaten tot het nadenken over de invloed van technologie op de samenleving. Het mooie is dat veel scholen al een deel van deze doelen raken in hun bestaande lessen. De kerndoelen helpen om dat gerichter te doen, gaten te dichten en het gesprek in het team te voeren over wat leerlingen echt nodig hebben in een digitale wereld. Bekijk alle kerndoelen voor digitale geletterdheid in het primair onderwijs en ga ermee aan de slag. Veel succes!